Ateş (Ateş Kehribar)
Sentetik-taklit
Doğadaki Hali
İşlenmeden Önceki Hali
Ürün Hali
Bilimsel Adı
Sentetik Fenol-Formaldehit Reçinesi (Phenolic Resin / Ticari Adı: Bakelite veya Fenolik Reçine Türevi)
Menşei
Sentetik-Taklit bir malzemedir. Doğal Kehribar (doğada oluşan organik fosil) değildir. Fenol ve formaldehit gibi kimyasal bileşiklerin polimerleşmesiyle elde edilen termoset (ısıya dayanıklı) plastik bir reçine türevidir. Menşei Sanayi Üretimi (Tarihsel olarak Almanya ve Çekya; günümüzde Türkiye, Mısır, Çin ve Almanya). "Ateş Kehribar" tanımı Türkiye tespih ve takı literatürüne özgü ticari/kültürel bir adlandırmadır.
Fiziksel Özellikler
Sertlik: Mohs ölçeğinde 2.5 – 3.0 (Doğal kehribardan daha serttir, çizilmeye ve darbeye karşı daha dayanıklıdır). Özgül Ağırlık: 1.20 – 1.40 g/cm³ (Doğal kehribardan çok daha ağırdır, tuzlu suda dibe çöker). Erime Noktası: Termoset yapıda olduğu için ısıtıldığında kolay kolay erimez, yüksek ısıda kararır veya yanar. Renkler: Şeffaf kiremit kırmızısı, alev kırmızısı, canlı konyak, vişne, bal sarısı ve zamanla ışık/oksijen temasıyla renk değiştiren (renk alan) özel boyalı tonlar.
Orijinal-Taklit Ayrımı
Tuzlu Su Testi: Doygun tuzlu su eriyiğinde özgül ağırlığı yüksek olduğu için dibe çöker (Doğal kehribar yüzer). Koku / Sıcak İğne Testi: Isıtılmış bir iğne veya sürtünme ile ısıtıldığında çam kokusu vermez; hafif fenolik (fırınlanmış bakalit / koku veya kimyasal fenol koku) yayar. Aseton Testi: Yüzeyine aseton/oje çıkarıcı değdirildiğinde yapısını kaybetmez veya erimez (Sıradan ucuz plastiklerden farkı budur). UV Işık Testi: Ultraviyole ışık altında doğal kehribar gibi canlı yeşil/mavi floresans parlama yapmaz; mat veya morumsu yansıma verir.
İşleme Süreci
Çubuk (rod) halindeki reçine, tespih ustaları tarafından torna tezgahına bağlanır. Sert ve homojen bir yapıya sahip olduğu için çatlama ve kırılma riski doğal kaya kehribarına göre çok düşüktür. Elmas uçlu keskilerle habbe (tane), imame ve püskül aksamları kesilir. Zımpara aşamalarının ardından pamuklu keçe wheel (çark) ve özel cila macunları ile yüksek parlaklığa ulaştırılır.
Tarihsel Önem
19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında Almanya'da geliştirilen Bakalit (Bakelite) teknolojisine dayanır. Osmanlı dönemi ve erken Cumhuriyet döneminde "Sıkma" ve "Ateş" kehribar olarak bilinen bu sentetik malzeme, doğal kehribarın pahalı olması ve zor işlenmesi nedeniyle alternatif olarak üretilmiştir. Türk tespih kültüründe ustanın torna işçiliği, malzemenin kadife gibi dokusu ve zamanla kullandıkça renk değiştirme (renk alma) özelliği sayesinde kitleler tarafından çok sevilen müstakil bir sanat kategorisine dönüşmüştür.
Yasal Kısıtlamalar
Herhangi bir maden veya milli servet kısıtlamasına tabi değildir. Ticari Etiketleme: Tüketiciyi koruma kanunlarına göre satıcıların bu ürünü "Doğal Baltık Kehribarı" veya "Fosil Taş" olarak satması yasaktır; "Sıkma Kehribar", "Ateş Kehribar" veya "Fenolik Reçine" şeklinde beyan edilmesi gerekmektedir.