Oltu Taşı (Erzurum Siyah Kehribar)
Organik
Doğadaki Hali
İşlenmeden Önceki Hali
Ürün Hali
Bilimsel Adı
Linyit / Jaspoid / Lignite (Jet / Gagates).
Menşei
Türkiye / Erzurum'un Oltu ilçesi (ve çevresindeki Dutlu, Güzelsu, Ormana gibi dağ köyleri).
Fiziksel Özellikler
Yumuşaklık ve Sertleşme: Topraktan ilk çıkarıldığında nemli ve yumuşaktır, havadaki oksijenle temas ettikçe ve işlendikçe sertleşir. Renk ve Parlaklık: Doğal hali mürdüm-siyah veya mat siyahtır. Zımpara, tebeşir ve keçe ile cilalandıkça cam gibi yoğun bir parlaklığa ulaşır. Elektrifklenme: Kumaşa veya yüne sürtüldüğünde statik elektrik yüklenir ve küçük kağıt parçalarını çeker. Çıra Gibi Yanma: Yanıcı bir organik yapısı vardır; tutuşturulduğunda is çıkararak isli bir alevle yanar ve kömür/is kokusu yayar. Ağırlık: Doğal taşlara (akik, kuvars vb.) kıyasla oldukça hafiftir; elde çekimi yormaz.
Orijinal-Taklit Ayrımı
Oltu taşının piyasada en çok yapılan taklitleri Gürcistan taşı (daha yumuşak, kalitesiz bir linyit türü), cam, kalıp toz (press) Oltu ve plastik/akriliktir. Zımpara / Çizme Testi: Hakiki Oltu taşı beyaz bir porselenin veya zımparanın üzerine sürtüldüğünde kahverengi/mürdüm renkte bir toz bırakır. Gürcistan taşı veya plastikler siyah/gri toz bırakır ya da çizmeyip kayar. Sıcaklık ve Isı Hissi: Yapay plastikler el sıcaklığına çabuk uyum sağlarken cam taşlar buz gibi soğuktur. Hakiki Oltu taşı elde dengeli ve ılık bir his bırakır. Toz Baskı (Press) Ayrımı: Kalıp/toz Oltu taşlarında döküm çizgileri görülür ve ağırlığı hakiki taşa göre biraz daha fazladır; yekpare doğal damar yapısı bulunmaz.
İşleme Süreci
Çıkarma: Yer altından dar galeriler ve kuyu yöntemiyle, tamamen beden gücü ve murç/kazma yardımıyla küçük kütleler halinde çıkarılır. Kaba Şekillendirme: Çıkarılan nemli ham taş bıçak veya törpü ile kaba forma sokulur, matkapla merkezinden delinir. Torna ve İşleme: Usta torna tezgahında habbe, imame ve aksesuar biçimini verir. Gümüş, altın veya sedef kakma yapılacaksa tanelerin üzeri tek tek oyulur. Cilalama (Parlama): İnce zımparanın ardından tebeşir tozu ve zeytinyağlı keçe çarkında parlatılarak o derin siyah aynamsı parlaklığına kavuşturulur.
Tarihsel Önem
Erzurum Zanaat Kültürü: Erzurum ve Oltu bölgesinde yüzyıllardır babadan oğula geçen önemli bir el sanatıdır. Osmanlı döneminde de takı, mühür ve tesbih yapımında yoğun olarak kullanılmıştır. Yöresel Tescil: Erzurum Oltu Taşı, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından Coğrafi İşaret ile koruma altına alınmış geleneksel bir değerdir. Stres ve Enerji: Halk arasında negatif enerjiyi aldığına, depresyon ve stresi hafiflettiğine inanılır.
Yasal Kısıtlamalar
Çıkarma ve Madencilik İzinleri: Oltu taşının rezervi sınırlı olduğu için maden sahalarında çıkarma işlemleri devlet denetimine ve yerel ruhsatlara tabidir. Ticaret: İşlenmiş Oltu taşı tesbih ve takılarının satışı, ihracatı ve taşınması konusunda herhangi bir yasal kısıtlama bulunmamaktadır.